ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 28 ਅਕਤੂਬਰ 2025 : ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਦਮ ਘੁੱਟਦੀ ਹਵਾ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ‘ਬਣਾਵਟੀ ਮੀਂਹ’ (Artificial Rain) ਕਰਾਉਣਾ। ਦਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਗੰਭੀਰ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ (severe air pollution) ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਣ (trials) ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਪਰ ਇਹ ਬਣਾਵਟੀ ਮੀਂਹ (artificial rain) ਆਖਰ ਹੈ ਕੀ? ਕੀ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਸਮਾਨੋਂ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸਨੂੰ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਇਹ ਵਾਕਈ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ (Pollution) ਦਾ ਰਾਮਬਾਣ ਇਲਾਜ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਆਓ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਆਸਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ।
Artificial Rain ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ?
ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਵਟੀ ਮੀਂਹ (artificial rain) ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
:1. ਸੋਕੇ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ (Combating Drought): ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਾਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ।
2. ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘੱਟ ਕਰਨਾ (Reducing Air Pollution): ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ (Air Quality) ਬੇਹੱਦ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਬਾਰਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਬਿਠਾਉਣ ਲਈ (ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ)। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ‘ਚ PM2.5 ਅਤੇ PM10 ਦਾ ਪੱਧਰ ਅਕਸਰ ‘ਗੰਭੀਰ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਬਣਾਵਟੀ ਬਾਰਿਸ਼?
(Cloud Seeding ਦੀ ਸਾਇੰਸ)ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾਊਡ ਸੀਡਿੰਗ (Cloud Seeding) ਨਾਲ ਬਾਰਿਸ਼ ‘ਪੈਦਾ’ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਉਕਸਾਇਆ’ (stimulate) ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1. ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮੱਗਰੀ: ਇਸਦੇ ਲਈ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਜਾਂ ਰਾਕੇਟ ਰਾਹੀਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣ (chemicals), ਜਿਵੇਂ ਸਿਲਵਰ ਆਇਓਡਾਈਡ (Silver Iodide) ਜਾਂ ਸੋਡੀਅਮ ਕਲੋਰਾਈਡ (Sodium Chloride – ਸਧਾਰਨ ਨਮਕ) ਦੇ ਬਾਰੀਕ ਕਣਾਂ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2. ਕਿਵੇਂ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ ਬੱਦਲ:ਇਹ chemical ਕਣ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਮੀ (water vapor) ਲਈ ਇੱਕ ‘ਨਿਊਕਲੀਅਸ’ (nucleus) ਯਾਨੀ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
1. ਨਮੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਣਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ (droplets) ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
2. ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਬੂੰਦਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੂੰਦਾਂ ਏਨੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬੱਦਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
4. ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਾਗੂ : ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਫ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ:
4.1 ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ।
4.2 ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਨਮੀ (humidity) ਹੋਵੇ (ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ)।
4.3 ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ (mass) ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੋਵੇ। (ਜੇਕਰ ਬੂੰਦਾਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ)।
ਦਿੱਲੀ ‘ਚ Trial ਅਤੇ IIT Kanpur ਦਾ ਰੋਲ
ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ IIT Kanpur ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਵਟੀ ਮੀਂਹ (artificial rain) ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤਲਾਸ਼ ਰਹੀ ਹੈ।
1. ਪ੍ਰੀਖਣ ਉਡਾਣਾਂ: ਇਸਦੇ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਬੁਰਾੜੀ) ਉੱਪਰ ਪ੍ਰੀਖਣ ਉਡਾਣਾਂ (test flights) ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਡਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ (Cessna plane) ਤੋਂ Silver Iodide ਅਤੇ Sodium Chloride ਦੇ flares (‘ਪਾਈਰੋ ਤਕਨੀਕ’ – pyro technique) ਛੱਡੇ ਗਏ।
2. ਨਮੀ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ: ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਨਮੀ (required humidity) ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਤੁਰੰਤ ਬਾਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ।
ਕੀ ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗਾ?Cloud Seeding ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ (directly) ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ (indirectly) ਹਵਾ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
1. ‘ਵਾਸ਼ਆਊਟ’ ਇਫੈਕਟ (Washout Effect): ਜਦੋਂ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ PM2.5, PM10, ਧੂੜ, ਪਰਾਗ (pollen) ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਘੋਲ ਕੇ ਜਾਂ ਚਿਪਕਾ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਲੈ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਾਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2. ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ: ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ (intensity) ਅਤੇ ਮਿਆਦ (duration) ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਵਰਤੋਂ
1. ਮੌਸਮ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ: ਬਣਾਵਟੀ ਬਾਰਿਸ਼ (artificial rain) ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਸਮ (ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਨਮੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ) ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
2. ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ: ਇਹ ਇੱਕ ਮਹਿੰਗੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣਾਂ (chemicals) (ਖਾਸ ਕਰਕੇ Silver Iodide) ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ (long-term environmental impacts) ‘ਤੇ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਬਹਿਸ ਜਾਰੀ ਹੈ।
3. ਗਲੋਬਲ ਵਰਤੋਂ (Global Usage): ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਚੀਨ, UAE, ਅਮਰੀਕਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਰਗੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਸੋਕੇ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਭਰਨ, ਮੌਸਮ ਬਦਲਣ ਜਾਂ (ਚੀਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ) ਓਲੰਪਿਕ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਆਯੋਜਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਵਾ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ Cloud Seeding ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁਣ ਢੁਕਵੇਂ ਮੌਸਮ (favourable weather conditions) ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸਲ Cloud Seeding ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
